Kelebek etkisi nedir?

Kelebek etkisi nedir?

Kelebek etkisi, kaos teorisinde, başlangıçta etkisiz gibi görünen küçük değişikliklerin büyük, karmaşık sistemleri nasıl etkileyebileceğini tanımlamak için kullanılan bir terimdir. Bu terim, Türkiye’deki bir kelebeğin kanatlarını çırpmasının, Amerika’daki hava durumunu etkileyebileceğini ifade eder. Yani bir sistemin bir kısmındaki en küçük etkinin aynı sistemde başka bir kısım üzerinde büyük bir etkiye sahip olabileceği anlamına gelir. Daha geniş olarak ele alındığında, kelebek etkisi, tüm faktörler hesaba katılmadıkça, hava durumu gibi büyük tahminlerin, tam olarak doğru bir şekilde tahmin edilmesinin mümkün olmadığını, çünkü hesaba katılması gereken çok fazla bilinmeyen değişken olduğunu açıklamanın bir yoludur.

Kelebek etkisi nasıl bulunmuştur?

Kelebek etkisi kavramı, kaos teorisinin ilk savunucularından biri olan matematikçi ve meteorolog Edward Norton Lorenz’la anılır. Lorenz bir gün bilgisayarında küresel iklim modellerini simüle ederken farklı farklı modeller denemiştir. İlk modelde hava koşullarını hesaplarken tüm değişkenleri hesaba katmıştır. İkinci modelde ise hava durumunu etkilemeyeceğini düşündüğü bazı küçük değişkenleri hesaptan çıkarmıştır. Bu işlemlerin sonucunda birbirinden çok farklı iki sonuç çıkmıştır. Lorenz, zamanının çoğu bilim adamlarıyla aynı fikirde düşünüp bilgisayar modeline nerden başladığına bakılmaksızın aynı sonuçların çıkacağını düşünmüştü. Fakat bunun yerine, küçük ve tahmin edilemez varyasyonlar iki modelin sonuçlarda farklılık göstermesine neden olmuştur.

Sonuçlar ilgisini çekince Lorenz, hava gibi büyük ve karmaşık sistemlerin hassas değişkenlerini gösteren matematiksel bir açıklama yapmaya başlamıştır. Hassas değişkenlik, sistemin gelişiminin çok sayıda faktöre bağlı olduğu anlamına gelir. Lorenz, bulgularını basitleştirmek için o zamandan beri yaygın olarak bilinen kelebek etkisi açıklamasını yaptı.

Kelebek etkisi, hava şartları dışındaki sistemlere de uygulanabilir bir terimdir. Gerçekten de, karmaşık bir sistem görünüşte küçük olarak görülen faktörlere karşı savunmasız olabilir. Örneğin, Güneş sistemindeki asteroitlerin seyahatini tahmin etmek çok zordur. Bunun nedeni, güneş sistemindeki güneş ışınlarının, gezegenlerin, ayların ve hatta diğer asteroitlerin çekim gücü de dahil olmak üzere, asteroitlerin güneş sistemi boyunca birçok farklı çekimden etkilenebilmesidir.

İnsan psikolojisi olarak düşünürsek, küçük bir davranış farkının genel davranışı öngörülemez hale getirmesi mümkün olabilir. Mesela, intihar eden birinin sevdiği kişiler, ölüme neyin sebep olduğunu merak edebilirler. Görmedikleri sayısız küçük detayı bir şekilde bilip üzerinde kafa yorabilselerdi bu intiharın sebebini tahmin edebilirlerdi. Fakat tahmin edebilmeleri için çok çeşitli deneyimlerin ve eğilimlerin, genetik, fiziksel ve duygusal faktörlerin kişinin eylemlerinde nasıl sonuçlar yarattığını bilmeleri gerekirdi. Yani sonucu intihar olarak düşünürsek bu faktörler kelebek etkisi yaratarak sonucu etkileyen küçük detaylar oluyor.

Karşıt görüş nedir?

O zamandan bu yana, kaos teorisine ve kelebek etkisine karşı çeşitli çelişik teoriler tanımlanmıştır. Bunlar, söz konusu büyük sistemlerin, son derece karmaşık olsa da hala bir çeşit düzeni takip ettiğini ve bu nedenle de “kaosu” tanımlamaya layık olmadığını öne sürmektedir. Faktörlerin sayısı çok fazla olsa da, bunlar ölçülebilir ve sonludur denilmiştir.

Lorenz’in geliştirdiği matematiksel açıklama, bir kelebeğin kanatlarının hava üzerindeki olası etkilerini gösterse de, bunu kanıtlayan bir kanıt yoktur. Elde edilen sonuç, bir kelebeğin kanatlarının etkilerinin çok küçük bir alanda sınırlı olduğunu göstermiştir. Olabilecek büyük ölçekli bir etkinin, sistem tarafından absorbe edildiği düşünülmüştür.

Popüler kültürde yeri nedir?

Geniş çaplı etkiler üreten küçük varyasyonlar kavramı aslında kaos teorisine yatkındır. Ray Bradbury gibi yazarlar, bir kişi geçmişe yolculuk ettiğinde küçük ve önemsiz bir ayrıntıyı değiştirmesi durumunda ortaya çıkabilecek yansımalarla yakından ilgileniyordu. Bu kavram sayısız film ve hikayenin temeli olmuştur.

Yazar Hakkında

Henuz yorum yok

forum Henuz yorum yok

Ilk yorum yapan siz olun

Bir yorum yaz

menu
menu