Dağların Oluşumu ve Volkanizma

Dağların Oluşumu ve Volkanizma

Dış kuvvetler aşındırma sonucu yeryüzünden kopardıkları maddeleri okyanus, deniz ve göl tabanlarında biriktirir.  Bu olay milyonlarca yılda gerçekleşir. Bu tortul tabakaların kalınlığı binlerce metreyi bulur. Tortul tabakaların bulunduğu geniş alanlara ”jeosenklinal” denir. Geniş alana yayılmış olan tortul tabakalar, mantodaki basınç sonu kıvrılmaya veya kırılmaya uğrar. Eğer tabaklar esnek bir yapıda ise kıvrılarak yükselir. Bu oluşan kıvrımlar kubbe şeklinde ise antiklinal, çukur yapıda ise senklinal adı verilir.

 

 

Dünyada kıvrılma ile oluşan dağlar:

1 Alp-Himalaya Dağları

2. And Dağları -Güney Amerika

3. Kayalık (Raki) Dağları- Kuzey Amerika

4. Ural Dağları-Asya

5. Apalaş Dağları- ABD

6-Tengri Dağları -Asya

Ülkemizde ise Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları kıvrılma ile oluşmuştur.

 

Himalayalar

 

Kırılma: Jeosenklinallerde, yan basınçlara uğrama sonucu her zaman kıvrılma olmaz. Bazen tabaka kıvrılamayacak kadar sert yapıdadır. Bu durumda kırılmalar meydana gelir. Bu kırıklar boyunca bir kısım yer, tümüyle yükselirken bazı kısımlar da alçakta kalır ya da çöker. Kırık yerlere fay adı verilir. İki kırık boyunca yanlardaki bloklar çöker de ortadaki blok yüksekte kalırsa buna horst, ortadaki blok çökerse buna da graben denir.

 

 

Dünyadaki en uzun kırıklı sistem Afrikada bulunan Rift vadisidir. Ülkemizde ise Ege Bölgesindeki dağlar kırılma ile oluşmuştur. Bunlar: Kaz dağları, Boz dağlar, Menteşe , Yunt, Madra Aydın dağları birer horsttur. Bakırçay, Menderes, Gediz Ovaları ise birer grabendir.

 

Ege Kırıklı Dağ Haritası

 

Volanizma: Magma yer kabuğunun zayıf noktalarından yeryüzüne çıkmasıyla volkanizma olayı meydana gelir. Volkanik olaylarda katı, sıvı ve gaz olmak üzere çeşitli maddeler yeryüzüne çıkmaktadır. Volkanlardan çıkan katı maddeler ”tüf ”ya da ”volkan bombasıdır”. Sıvı maddeler ”lav ”olarak adlandırılır. İlaveten bir çok gaz da püskürme sonucu yeryüzüne çıkar.

 

Lavlar

 

Bazı yanardağlar çok akıcı lavlar püskürtürler. Bu lavlar üst üste birikmezler, geniş bir alana yayılırlar. Bu volkanlara ”kalkan” biçimli volkan denir. Ülkemizde Güneydoğuda bulunan Karacadağ örnektir. Lavların çok akıcı olmadığı volkanlarda ise volkan konisi dik ve yüksek olur.  Ülkemizdeki Ağrı, Erciyes, Nemrut volkanları örnektir.Kül, kum, çakıl vb. maddelerin püskürmesiyle de tüf konileri oluşmaktadır. Ege Bölgesi’nde Kula Yöresi ve Konya’da Karapınar çevresindeki koniler bu oluşumlara örnektir.

Volkanizma ile oluşan şekiller ise şunlardır:

 

 

Volkan konisi: volkanik faaliyet sırasında çıkan katı ve sıvı materyallerin üst üste birikmesiyle oluşan koniye benzer şekillerdir. Yalnız dağların büyük kısmı birer volkan konisidir. Ağrı, Süphan, Erciyes örnektir.

Krater: volkanik patlama sırasında oluşan, volkanik dağların üst kısımlarındaki çukurlardır. Bu çukurluklar bazen sularla dolarak krater göllerini oluşturmaktadırlar. Nemrut Dağında ki krater örnektir.

 

Nemrut Krater Gölü

 

Kaldera: kraterlerin, patlama ya da çökmelerle çok genişlemiş şeklidir. Kalderaların diplerinde de göller oluşabilmektedir.

Maar: volkanik düzlüklerde patlama sonucu oluşan çukurluklardır. Çapları birkaç yüz metre ile birkaç kilometre arasında değişen, daire veya oval biçimdeki çanaklardır. Bu çanakların da bazıları sularla dolarak göl haline gelmektedir. Konya Karapınar’da ki Acıgöl ve Meke Tuzlası bu türdendir.

 

Meke Gölü-Konya

 

Yeryüzünde 500 den fazla aktif volkan vardır. Bu aktif volkanların üçte ikisi büyük okyanus çevresinde, genç kıvrımlı dağların bulunduğu yerlerde sıralanmıştır. Bu özelliğinden dolayı Büyük okyanus kıyalarına “Pasifik ateş çemberi” denilmektedir. Geri kalan etkin volkanlar Atlas okyanusunda Akdeniz ülkelerinde ve Doğu Afrika’dadır.

 

Pasifik Ateş Çemberi Haritası

Yazar Hakkında

Henuz yorum yok

forum Henuz yorum yok

Ilk yorum yapan siz olun

Bir yorum yaz

menu
menu